मुंबई (संपादक सुनिल पाटील) : सध्या संपूर्ण महाराष्ट्र ‘एल निनो’च्या तीव्र प्रभावामुळे भीषण दुष्काळाच्या विळग्राह्यात सापडला आहे. पावसाने पाठ फिरवल्यामुळे शेती, ग्रामीण भाग आणि जलसाठे आटले असून, याचा मानवी जीवनासह पशुपक्षी व वन्यजीवांच्या अधिवासावर अत्यंत गंभीर परिणाम होत असल्याची चिंता पक्षीमित्र तथा अभ्यासक राजेंद्र गाडगीळ यांनी व्यक्त केली आहे. या गंभीर संकटावर मात करण्यासाठी शासनाने तातडीने ‘लोकवैज्ञानिक’ उपाययोजना राबवाव्यात, अशी जोरदार मागणी त्यांनी केली आहे.
‘एल निनो’मुळे समुद्राचे तापमान वाढून पर्जन्यमान घटते. महाराष्ट्र आधीच पर्जन्याच्या बाबतीत संवेदनशील असल्याने येथील दुष्काळाची तीव्रता अधिक वाढली आहे. धरणांमधील पाणीसाठा खालावल्याने पिण्याच्या पाण्याच्या तीव्र संकटासोबतच जंगलातील आणि ग्रामीण भागातील पाणवठे आटले आहेत, ज्यामुळे वन्यजीव व पक्षी तहानेने व्याकुळ झाले आहेत.
या परिस्थितीचे त्यांनी प्रामुख्याने खालील तीन गंभीर परिणाम अधोरेखित केले आहेत:
१. पाणथळ व स्थलांतरित पक्ष्यांचा प्रश्न: नद्या, नाले आणि तलाव कोरडे पडल्याने जलचरांवर जगणारे पक्षी अन्नासाठी भटकत आहेत. तसेच, रब्बी हंगामात सायबरियासारख्या दूरवरच्या प्रदेशातून येणाऱ्या पाहुण्या पक्ष्यांना उजाड रानांमुळे हक्काचा अन्नाचा घास मिळेनासा झाला आहे.
२. वृक्षतोड आणि मित्रपक्ष्यांचे नष्ट होणारे अधिवास: दुष्काळामुळे आलेल्या आर्थिक संकटामुळे शेतकरी नाईलाजाने शेताच्या बांधावरील जुनी व मोठी झाडे तोडून विकत आहेत. यामुळे घुबड, नीलपंख, कोतवाल यांसारख्या शेतकरी मित्रपक्ष्यांचे आसरे उद्ध्वस्त होत आहेत. हे पक्षी पिकांचे रक्षण करणाऱ्या उंदीर, साप आणि किडींवर नैसर्गिक नियंत्रण ठेवतात. झाडे नष्ट झाल्यास भविष्यात उपद्रवी किडींची संख्या वाढून शेतीचे मोठे नुकसान होईल.
३. मानव-वन्यजीव संघर्ष: पाण्याच्या स्त्रोतांच्या अभावामुळे वन्यजीव व पक्षी अन्नाच्या आणि पाण्याच्या शोधात मानवी वस्त्यांमध्ये प्रवेश करत आहेत, ज्यामुळे मानव-वन्यजीव संघर्ष वाढीस लागला आहे.
तातडीने राबवायच्या ‘लोकवैज्ञानिक’ उपाययोजना व मागण्या
या संकटावर मात करण्यासाठी पक्षीमित्र राजेंद्र गाडगीळ यांनी काही व्यावहारिक व लोकवैज्ञानिक उपाय सुचवले असून शासनाकडे खालील मागण्या केल्या आहेत:
शेतकऱ्यांच्या बांधांवर कडक ‘कुऱ्हाडबंदी’: दुष्काळाच्या नावाखाली बांधावरील झाडांची होणारी कत्तल थांबवावी. शेतकऱ्यांना लाकूड विकावे लागू नये म्हणून त्यांना थेट आर्थिक मदत किंवा ‘मनरेगा’ (MGNREGA) द्वारे रोजगार उपलब्ध करून द्यावा.
जलसाठ्यांची निर्मिती: जंगलांत वन्यजीवांसाठी सौरऊर्जेवर चालणाऱ्या बोअरवेल्स खोदून उथळ तळी (Saucer Ponds) तयार करावीत आणि ती कायम भरलेली ठेवावीत. तसेच गावांमधील तलाव व विहिरींमधील गाळ काढावा.
कृत्रिम पक्षीथांबे व खोप्यांची सोय: शेतात पिके नसताना पक्ष्यांना शिकारीसाठी बसता यावे म्हणून बांबूचे ‘T’ आकाराचे पक्षीथांबे उभारावेत. घुबडांसारख्या रात्रीच्या पाहुण्यांसाठी झाडांवर लाकडी खोपे (Nest Boxes) लावावेत.
निसर्गात पाण्याचे आणि सजीवांचे चक्र परस्परांशी जोडलेले असून, या दुष्काळात मानवासोबतच मुक्या प्राण्यांचा व वनस्पतींचा सहानुभूतीने विचार करून शासनाने तातडीने ठोस पावले उचलावीत, असे आवाहन राजेंद्र गाडगीळ यांनी केले आहे.
