जळगाव (संपादक सुनिल पाटील) | “वाचन म्हणजे केवळ शब्दांचे उच्चार करणे नव्हे, तर लिखित स्वरूपातील विचारांचे आणि भावनांचे अर्थग्रहण करणे होय. वाचनामुळे व्यक्ती ज्ञानी, संवेदनशील आणि समजूतदार बनतो. ‘वाचाल तर वाचाल’ या उक्तीनुसार वाचन हेच खऱ्या अर्थाने मानवी जीवनाला समृद्ध करणारा मुख्य आधार आहे,” असे प्रतिपादन प्रसिद्ध पक्षीमित्र व सुजाण नागरिक राजेंद्र गाडगीळ यांनी केले आहे.
भारतरत्न डॉ. ए. पी. जे. अब्दुल कलाम यांच्या जयंतीनिमित्त ‘वाचन प्रेरणा दिना’चे औचित्य साधून त्यांनी वाचन संस्कृतीचे महत्त्व, त्याचा व्यक्तिमत्त्वावर होणारा परिणाम आणि लोकशाहीतील तिचे स्थान यावर सविस्तर प्रकाश टाकला.
वाचन ही एक कला असून ती जाणीवपूर्वक विकसित करावी लागते, असे सांगताना गाडगीळ यांनी चार महत्त्वाचे मुद्दे मांडले. १००% लक्ष केंद्रित करून वाचणे, विषयाचे सखोल आकलन करून घेणे, वाचलेल्या विचारांवर चिंतन करून ते आचरणात आणणे आणि केवळ एकाच विषयापुरते मर्यादित न राहता कथा, कविता, चरित्र, इतिहास, विज्ञान व सामाजिक साहित्याचे वैविध्यपूर्ण वाचन करणे आवश्यक आहे. यामुळे मेंदूला उत्तम व्यायाम मिळून बुद्धी तल्लख होते आणि एकाच आयुष्यात अनेक आयुष्ये जगण्याचा आनंद मिळतो.
सततच्या वाचनामुळे ज्ञानात भर पडून आत्मविश्वास वाढतो. साहित्याच्या वाचनाने मानवी भावना व संबंधांची गुंतागुंत समजून घेण्याची संवेदनशीलता निर्माण होते. याशिवाय, भाषेवर प्रभुत्व मिळून संवाद कौशल्य सुधारते आणि थोर पुरुषांच्या चरित्रांमधून अडचणींवर मात करण्याचा सकारात्मक दृष्टिकोन प्राप्त होतो, असेही त्यांनी नमूद केले.
वाचन संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी वाचन स्वातंत्र्य आणि अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य अत्यंत आवश्यक असल्याचे गाडगीळ यांनी स्पष्ट केले. लोकशाही बळकट राहण्यासाठी सुजाण नागरिक घडणे गरजेचे असते. वाचनाने नागरिकांना विविध विषयांची माहिती मिळून ते शासनाच्या धोरणांवर योग्य विचार करू शकतात. वाचनामुळे चांगल्या-वाईटातील भेद ओळखण्याची टीकात्मक (Critical) विचारक्षमता वाढते. निर्भिड लेखनातून पत्रकार आणि विचारवंत सत्तेवर रचनात्मक टीका करू शकतात, जे वाचून नागरिक जागरूक होतात. विविध विचारधारांचे साहित्य वाचल्याने समाजात सहिष्णुता वाढीस लागते.
“जेव्हा अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य आणि वाचन स्वातंत्र्य सुरक्षित असते, तेव्हाच सुजाण नागरिक घडतात आणि असे नागरिकच लोकशाहीला जिवंत ठेवतात. म्हणूनच वाचन केवळ एका व्यक्तीचे नव्हे, तर संपूर्ण समाजाचे आणि लोकशाहीचे भविष्य उज्ज्वल करते,” असा संदेश त्यांनी ‘वाचन प्रेरणा दिना’निमित्त दिला.
